Akta tematów
Każda teczka to jedna lekcja. Za trafne odpowiedzi rośnie licznik fact-check na górze.
Jak myśli prawnik: fakt, norma, dowód, procedura
Umiejętność: Oddzielam fakt od opinii i potrafię zbudować podstawową analizę sprawy.
Największym błędem w sporze prawnym jest zaczynanie od etykiety: „to na pewno przestępstwo”, „to na pewno nielegalne”. Prawnik zaczyna od faktów: co dokładnie się wydarzyło, kiedy, kto brał udział, jakie są dowody i jakie przepisy mogą mieć zastosowanie.
Cztery pytania
Fakt: co się wydarzyło? Norma: jaka zasada może mieć zastosowanie? Dowód: skąd wiemy, że fakt miał miejsce? Procedura: kto może sprawę rozstrzygnąć i w jaki sposób? Taki schemat działa przy sporze szkolnym, zakupie internetowym i cyberprzemocy.
Prawo posługuje się pojęciami, które czasem różnią się od języka potocznego. Dlatego warto sprawdzać definicje i nie opierać się wyłącznie na filmiku, komentarzu czy wyniku z wyszukiwarki.
W skrócie
- Najpierw fakty, potem ocena.
- Dowód to nie to samo co plotka.
- Procedura może być równie ważna jak przepis.
Zadanie dla zespołu
Dostajecie opis sporu bez zakończenia. W czterech kolumnach wypiszcie: fakty, brakujące informacje, możliwe dowody, właściwe miejsce rozwiązania.
Znajdźcie w dowolnym internetowym komentarzu zdanie będące opinią i przepiszcie je jako neutralny opis faktów.
Fact-check
Czy nagłówek „to przestępstwo!” jest dowodem?
Czy brak dowodu oznacza automatycznie, że zdarzenie nie miało miejsca?
Notatka dla prowadzącego
To klucz metodologiczny całej części. Zachęcaj do języka: „z dostępnych informacji wynika…”, „trzeba sprawdzić…”, „to zależy od…”.
Prawa ucznia: co naprawdę obowiązuje?
Umiejętność: Potrafię sprawdzić, czy przepis obowiązuje, i znam drogę skargi w szkole.
W 2026 r. Sejm uchwalił nowelizację Prawa oświatowego, która miała wpisać do ustawy katalog praw i obowiązków ucznia oraz powołać rzeczników praw uczniowskich. 2 lipca 2026 r. Prezydent ją zawetował, a Sejm nie odrzucił weta. To dobry przykład na to, że uchwalona ustawa to jeszcze nie obowiązujące prawo.
Uchwalona to nie znaczy obowiązująca
Ustawa uchwalona przez Sejm trafia do Senatu, a potem do Prezydenta. Prezydent może ją podpisać, skierować do Trybunału Konstytucyjnego albo odmówić podpisu, czyli zawetować. Sejm może odrzucić weto większością 3/5 głosów. Obowiązuje dopiero ustawa podpisana i ogłoszona w Dzienniku Ustaw – i to zwykle po okresie przejściowym.
Co chroni ucznia dziś?
Prawa i obowiązki ucznia oraz tryb składania skarg opisuje statut szkoły, zgodny z Prawem oświatowym. Ponad nim stoją Konstytucja i Konwencja o prawach dziecka: m.in. prawo do poszanowania godności, prywatności, ochrony przed przemocą i wyrażania własnego zdania. Nadzór nad szkołami sprawuje kurator oświaty, a prawa dzieci chroni Rzecznik Praw Dziecka.
Po wecie ministerstwo edukacji zapowiedziało rozwiązania bez nowej ustawy, np. pełnomocnika ministra do spraw praw uczniowskich. Sprawdzaj aktualny stan w oficjalnych źródłach.
Jak działać praktycznie?
Zacznij od statutu szkoły: sprawdź tryb skargi lub odwołania. Opisz zdarzenie rzeczowo, podaj daty, wskaż naruszoną zasadę, jeśli ją znasz, i napisz, czego oczekujesz: wyjaśnienia, zmiany decyzji, zaprzestania praktyki, ochrony przed dalszym naruszeniem.
W skrócie
- Uchwalona ustawa to nie to samo co obowiązujące prawo.
- Dziś podstawą praw ucznia są statut szkoły, Prawo oświatowe, Konstytucja i Konwencja o prawach dziecka.
- Skarga powinna opisywać fakty i oczekiwane rozwiązanie.
Zadanie dla zespołu
Znajdźcie w statucie szkoły procedurę skargi lub odwołania. Ułóżcie ją jako schemat blokowy.
Sprawdźcie w oficjalnym źródle (np. na stronie Sejmu lub w ELI/ISAP), jaki jest aktualny status ustawy o prawach ucznia. Zapiszcie datę sprawdzenia.
Fact-check
Czy od września 2026 r. w każdej szkole działa ustawowy rzecznik praw uczniowskich?
Czy statut szkoły nadal ma znaczenie dla praw ucznia?
Notatka dla prowadzącego
Temat dobrze pokazuje proces legislacyjny. Stan na 25 września 2026 r.: nowelizacja Prawa oświatowego z 29 maja 2026 r. została zawetowana 2 lipca 2026 r., a ministerstwo zapowiedziało rozwiązania pozaustawowe. Przed zajęciami sprawdź aktualny stan prawny.
Masz 13 lat: co zmienia się w prawie cywilnym?
Umiejętność: Rozumiem ograniczoną zdolność do czynności prawnych i ryzyko umów.
Trzynaste urodziny mają znaczenie nie tylko symboliczne. Kodeks cywilny stanowi, że osoba, która ukończyła 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. To nie jest „prawie dorosłość”, ale realna zmiana w sposobie zawierania umów.
Co to jest zdolność do czynności prawnych?
Czynność prawna to działanie, którym chcesz wywołać skutek prawny: zawrzeć umowę, coś kupić, sprzedać, podarować albo wypowiedzieć abonament. Zdolność do czynności prawnych to możliwość samodzielnego dokonywania takich czynności – nabywania praw i zaciągania zobowiązań własnym działaniem.
Nie myl jej ze zdolnością prawną. Tę ma każdy człowiek od urodzenia: nawet niemowlę może być właścicielem mieszkania, które odziedziczyło. Ale żeby samemu zawierać umowy, potrzebna jest zdolność do czynności prawnych.
Kodeks cywilny przewiduje trzy poziomy. Brak zdolności – do 13. urodzin (w imieniu dziecka działają rodzice; wyjątkiem są drobne, powszechne umowy życia codziennego). Ograniczona zdolność – od 13 do 18 lat. Pełna zdolność – od 18. urodzin (wyjątkowo wcześniej, gdy osoba za zgodą sądu zawrze małżeństwo).
Co możesz sam?
Osoba z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych może samodzielnie dokonywać niektórych czynności przewidzianych przez prawo, w tym zawierać umowy w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Przy czynnościach, przez które zaciąga zobowiązanie lub rozporządza prawem, co do zasady potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, chyba że ustawa przewiduje inaczej.
W praktyce największe ryzyko tworzą abonamenty, zakupy na raty, kosztowne usługi, gry z płatnościami, platformy sprzedażowe i „darmowe” okresy próbne. Kliknięcie może być elementem zawarcia umowy.
Umowa nie musi być na papierze
Umowy zawiera się także ustnie, przez aplikację, formularz internetowy lub zachowanie wyrażające zgodę. „Nic nie podpisałem” nie zawsze oznacza „nie zawarłem umowy”.
Konto w serwisie i twoje dane
W Polsce osoba, która ukończyła 16 lat, może sama wyrazić zgodę na przetwarzanie swoich danych przez serwisy internetowe, które opierają się na takiej zgodzie. Młodsi potrzebują zgody rodzica lub opiekuna. Niezależnie od tego wiele platform ma w regulaminach własny minimalny wiek.
W skrócie
- Zdolność prawną ma każdy od urodzenia; zdolność do czynności prawnych zależy od wieku.
- Po 13 roku życia masz ograniczoną, a nie pełną zdolność do czynności prawnych.
- Umowa może być zawarta online.
- Duże lub długoterminowe zobowiązanie konsultuję z opiekunem.
Zadanie dla zespołu
Przeanalizujcie pięć zakupów: bilet, przekąska, miesięczny abonament, używany telefon, subskrypcja gry. Zaznaczcie, gdzie ryzyko prawne rośnie i dlaczego.
Znajdźcie w regulaminie przykładowej usługi trzy informacje: czas trwania umowy, cena, sposób rezygnacji.
Fact-check
Czy dziesięciolatek może być właścicielem odziedziczonego mieszkania?
Czy po 13 roku życia masz pełną zdolność do czynności prawnych?
Czy brak papierowego podpisu oznacza brak umowy?
Notatka dla prowadzącego
Kodeks cywilny: art. 8 (zdolność prawna), art. 10–11 (pełnoletność, pełna zdolność), art. 12 i 14 (brak zdolności, umowy drobne bieżące), art. 15–22 (ograniczona zdolność, zgoda przedstawiciela ustawowego, rozporządzanie zarobkiem). Najpierw wyjaśnij różnicę między zdolnością prawną a zdolnością do czynności prawnych, dopiero potem analizujcie konkretne zakupy. Nie upraszczaj wszystkich transakcji do jednego schematu.
Nieletni a odpowiedzialność: fakty zamiast straszenia
Umiejętność: Rozumiem podstawowe granice odpowiedzialności nieletnich.
Zdanie „do osiemnastki nic mi nie grozi” jest fałszywe. Fałszywe jest też „trzynastolatek odpowiada tak samo jak dorosły”. Prawo przewiduje odrębny system reagowania na zachowania nieletnich, a odpowiedzialność zależy od wieku, rodzaju czynu i okoliczności.
Reguła i wyjątki
Kodeks karny co do zasady stosuje odpowiedzialność karną do osoby, która popełniła czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Ustawa przewiduje wyjątki dla niektórych bardzo poważnych czynów po ukończeniu 15 lat, a w szczególnie określonej sytuacji także po ukończeniu 14 lat. Są to wyjątki ustawowo ograniczone i nie należy ich przedstawiać jako ogólnej zasady.
Wobec nieletnich stosuje się przede wszystkim przepisy ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Mogą pojawić się środki wychowawcze, lecznicze lub poprawcze, zależnie od sprawy. Celem systemu jest również zapobieganie dalszym problemom i wsparcie rozwoju.
Szkoła a czyn karalny
Dyrektor w określonych ustawą przypadkach może zastosować środki oddziaływania wychowawczego za zgodą nieletniego i rodziców lub opiekuna, ale nie dotyczy to wszystkich czynów i nie zastępuje postępowania w najpoważniejszych sprawach.
Kiedy nastolatek odpowiada jak dorosły?
Zasada: na podstawie Kodeksu karnego odpowiada osoba, która popełniła czyn po ukończeniu 17 lat. Wyjątki są wąskie. Osoba, która ukończyła 15 lat, może odpowiadać jak dorosły tylko za najpoważniejsze czyny wymienione w art. 10 § 2 Kodeksu karnego, np. zabójstwo, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenie, rozbój, wzięcie zakładnika albo czynną napaść na policjanta, której skutkiem jest ciężki uszczerbek na zdrowiu. Kara nie może wtedy przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy przewidzianej w przepisie.
Od 30 września 2023 r. czternastolatek może odpowiadać na zasadach Kodeksu karnego za zabójstwo w najcięższej postaci (np. ze szczególnym okrucieństwem). Z kolei wobec 17-latka sąd może zamiast kary zastosować środki przewidziane dla nieletnich, jeśli popełnił lżejsze przestępstwo i przemawia za tym jego sytuacja.
Co może być czynem karalnym nastolatka?
Przykłady zachowań, za które nastolatek może trafić przed sąd rodzinny: kradzież lub przywłaszczenie (np. telefonu z szatni), pobicie, groźba karalna, uporczywe nękanie (także w sieci), rozpowszechnianie intymnych zdjęć osoby małoletniej, zniszczenie cudzej rzeczy (np. graffiti na elewacji), posiadanie narkotyków, fałszywy alarm bombowy w szkole, włamanie na cudze konto.
Kary i środki karne w Kodeksie karnym
Kodeks karny przewiduje kary: grzywnę, ograniczenie wolności (np. prace społeczne), pozbawienie wolności, 25 lat pozbawienia wolności i dożywocie.
Obok kary sąd może orzec środki karne, np. zakaz kontaktowania się i zbliżania do pokrzywdzonego, zakaz wstępu na imprezy masowe, zakaz prowadzenia pojazdów, świadczenie pieniężne, podanie wyroku do publicznej wiadomości albo pozbawienie praw publicznych. Może też nakazać naprawienie szkody lub zapłatę nawiązki.
Środki wobec nieletnich
Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich nie przewiduje „kar”, tylko środki. Środki wychowawcze to m.in.: upomnienie; zobowiązanie do naprawienia szkody, przeproszenia pokrzywdzonego, prac społecznych, nauki, terapii, zakazu kontaktu z pokrzywdzonym lub zaprzestania używania substancji psychoaktywnych; nadzór rodziców, kuratora lub organizacji; skierowanie do ośrodka kuratorskiego; zakaz prowadzenia pojazdów; przepadek rzeczy; umieszczenie w rodzinie zastępczej zawodowej, w młodzieżowym albo okręgowym ośrodku wychowawczym.
Środek leczniczy (umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym lub innym zakładzie leczniczym) sąd stosuje, gdy nieletni jest chory psychicznie, ma inne zaburzenia czynności psychicznych albo jest uzależniony. Środek poprawczy – umieszczenie w zakładzie poprawczym – dotyczy nastolatka, który po ukończeniu 13 lat popełnił przestępstwo, przy wysokim stopniu demoralizacji, gdy inne środki nie pomogły albo nie rokują poprawy.
W skrócie
- Przed 18 rokiem życia istnieje realna odpowiedzialność prawna.
- 17 lat to ogólna granica Kodeksu karnego; dla 15- i 14-latków są tylko wąskie wyjątki.
- Dorosły dostaje karę (grzywna, ograniczenie wolności, więzienie), nieletni – środki wychowawcze, lecznicze lub poprawcze.
- Kradzież, pobicie, groźby czy nękanie w sieci to czyny karalne także dla nastolatków.
Zadanie dla zespołu
Rozprawcie się z trzema mitami: „do 18 nic”, „każdy 15-latek odpowiada jak dorosły”, „każdy problem szkolny to sprawa karna”.
Zbudujcie oś wieku: 13 – 14 – 15 – 17 – 18 i dopiszcie, jakie obszary prawa mogą się przy tych granicach zmieniać.
Fact-check
Czy osoba poniżej 17 lat nigdy nie może odpowiadać na zasadach Kodeksu karnego?
Czy reakcja wobec nieletniego zawsze polega na karze więzienia?
Czy 15-latek może odpowiadać jak dorosły za rozbój?
Czy wobec 14-latka, który ukradł telefon, sąd może orzec karę więzienia?
Notatka dla prowadzącego
Podstawy: art. 10 Kodeksu karnego (17 lat; § 2 – katalog czynów dla 15-latków; § 2a – zabójstwo kwalifikowane dla 14-latków, od 30.09.2023; § 3 – górna granica kary; § 4 – środki dla nieletnich wobec 17-latków), art. 32 k.k. (kary), art. 39 k.k. (środki karne), art. 46–47 k.k. (środki kompensacyjne) oraz ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (art. 1 – granice wieku, art. 7 – środki wychowawcze, a także przepisy o środku leczniczym i poprawczym). Korzystaj z aktualnych tekstów jednolitych. Nie buduj lekcji na sensacyjnych przykładach.
Hejt, reputacja i wolność słowa
Umiejętność: Rozumiem, że wolność wypowiedzi ma granice związane z prawami innych.
Wolność wypowiedzi chroni możliwość wyrażania opinii, także ostrych i krytycznych. Nie oznacza jednak prawa do dowolnego naruszania cudzej godności, prywatności, dobrego imienia czy bezpieczeństwa.
Opinia a twierdzenie o faktach
Opinia wyraża ocenę. Twierdzenie o faktach można w większym stopniu sprawdzać pod kątem prawdziwości. W sporach o reputację ta różnica ma znaczenie. Krytyka jest bezpieczniejsza, gdy odnosi się do działania i argumentów, a nie dehumanizuje osoby ani nie przypisuje jej nieprawdziwych czynów.
Groźby, uporczywe nękanie, ujawnianie danych czy masowe szczucie mogą uruchamiać różne mechanizmy ochrony prawnej. Nie każdy „hejt” jest od razu konkretnym przestępstwem – trzeba analizować treść i kontekst.
Cztery przestępstwa, o których warto wiedzieć
Znieważenie (art. 216 Kodeksu karnego) to obrażenie kogoś – wyzwiskiem, wulgarnym gestem, poniżającym memem – w jego obecności, publicznie albo tak, żeby to do niego dotarło. Zniesławienie (art. 212) to przypisywanie komuś wobec innych postępowania lub cech, które mogą go poniżyć w opinii otoczenia albo narazić na utratę zaufania, np. rozsyłanie plotki, że ktoś kradnie. Oba czyny ściga się z oskarżenia prywatnego, a w internecie grozi za nie surowsza kara.
Groźba karalna (art. 190) to grożenie komuś popełnieniem przestępstwa na jego szkodę albo na szkodę bliskiej mu osoby, jeżeli groźba wzbudza w nim uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona – np. „Po lekcjach cię pobiję”, „Wiem, gdzie mieszkasz, spalę ci dom”. Liczy się to, czy obawa jest uzasadniona, a nie to, czy autor „żartował”.
Uporczywe nękanie, czyli stalking (art. 190a § 1), to powtarzające się zachowania – wiadomości, śledzenie, telefony, komentarze – które wzbudzają w kimś uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszają jego prywatność. Przestępstwem jest też podszywanie się pod kogoś z użyciem jego wizerunku lub danych, żeby wyrządzić mu szkodę (art. 190a § 2), np. fałszywe konto w imieniu kolegi. Groźba karalna i nękanie są co do zasady ścigane na wniosek pokrzywdzonego.
W skrócie
- Wolność słowa nie jest wolnością od odpowiedzialności.
- Oddzielam opinię od twierdzenia o faktach.
- Krytykuję działanie, nie odbieram komuś godności.
- Znieważenie, zniesławienie, groźba i nękanie to przestępstwa – także w sieci.
Zadanie dla zespołu
Przepiszcie trzy obraźliwe komentarze na mocną, ale rzeczową krytykę.
Oceńcie, które zdania są opiniami, a które twierdzeniami o faktach.
Do każdego z czterech przestępstw (znieważenie, zniesławienie, groźba karalna, nękanie) wymyślcie fikcyjny przykład z życia szkoły i podajcie, co może zrobić osoba pokrzywdzona.
Fact-check
Czy zdanie „nie podoba mi się ta decyzja” jest tym samym co fałszywe oskarżenie konkretnej osoby?
Czy internetowa anonimowość zawsze oznacza brak odpowiedzialności?
Czy wiadomość „Po lekcjach cię pobiję” może być groźbą karalną, nawet jeśli autor twierdzi, że żartował?
Czy założenie fałszywego konta w imieniu kolegi, żeby go ośmieszyć, może być przestępstwem?
Notatka dla prowadzącego
Omów cztery typy: znieważenie (art. 216 k.k.), zniesławienie (art. 212 k.k.) – oba co do zasady z oskarżenia prywatnego, kwalifikowane, gdy popełnione za pomocą środków masowego komunikowania; groźba karalna (art. 190 k.k.) i uporczywe nękanie oraz podszywanie się (art. 190a § 1 i 2 k.k.) – co do zasady ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Przy analizie przykładów używaj ostrożnego języka („może być”), bo kwalifikacja zależy od pełnego stanu faktycznego.
Wizerunek, dane, doxxing, deepfake i szantaż
Umiejętność: Rozpoznaję naruszenia prywatności i ryzyka AI; wiem, jak reagować na presję i szantaż.
Nowe technologie ułatwiają kopiowanie zdjęć, tworzenie fałszywych nagrań i łączenie danych z wielu źródeł. Prawo nie zna osobnej zasady „w internecie wszystko wolno”. Wciąż działają ochrona prywatności, wizerunku, danych osobowych i dóbr osobistych.
Doxxing
Doxxing to publikowanie lub zestawianie danych o osobie w sposób, który naraża ją na nękanie lub zagrożenie. Numer telefonu, adres, plan lekcji, lokalizacja treningów – osobno mogą wyglądać niewinnie, ale razem stają się mapą czyjegoś życia.
Jeżeli pojawia się fałszywy materiał, nie warto go masowo przesyłać „żeby ostrzec innych”. Najpierw zabezpiecz dowód, zgłoś treść i ograniczaj zasięg. W razie poważnego zagrożenia potrzebna jest pomoc dorosłych i odpowiednich instytucji.
AI nie usuwa odpowiedzialności
To, że obraz wygenerował model AI, nie oznacza, że osoba publikująca nie ponosi odpowiedzialności za swój wybór. Narzędzie jest tylko elementem procesu.
Intymne zdjęcia, presja i szantaż
Wysyłanie, przechowywanie i przekazywanie dalej nagich lub intymnych zdjęć osoby poniżej 18 lat może być przestępstwem – także wtedy, gdy robią to rówieśnicy. Jeśli ktoś prosi o takie zdjęcie, naciska albo grozi publikacją (tzw. sextortion), przerwij kontakt, niczego nie wysyłaj i nie płać.
Zrób zrzuty ekranu rozmowy i profilu – nie samych zdjęć – zablokuj konto i od razu powiedz zaufanemu dorosłemu. Nielegalne treści można zgłosić do zespołu Dyżurnet.pl (NASK). Osoba szantażowana nie ponosi winy za to, co ją spotkało.
Gdzie zgłosić naruszenie w internecie?
Na platformie: Facebook i Instagram (Meta), TikTok, YouTube, Snapchat i inne serwisy mają przycisk „Zgłoś” przy poście, komentarzu, profilu i wiadomości. Osoba zgłaszana zwykle nie dowiaduje się, kto ją zgłosił. Unijny akt o usługach cyfrowych (DSA) zobowiązuje platformy do przyjmowania zgłoszeń nielegalnych treści, informowania o decyzji i umożliwienia odwołania. Gdy ktoś grozi publikacją lub publikuje intymne zdjęcie osoby poniżej 18 lat, można skorzystać z narzędzia Take It Down, które wspiera m.in. Meta.
W NASK: nielegalne treści, zwłaszcza związane z seksualnym wykorzystywaniem dzieci, zgłasza się do zespołu Dyżurnet.pl. Oszustwa, przejęte konta, fałszywe strony i podejrzane linki – do CERT Polska przez incydent.cert.pl, a podejrzane SMS-y na bezpłatny numer 8080. Naruszenie ochrony danych osobowych można zgłosić do UODO.
Zgłoszenie do platformy nie zastępuje zgłoszenia na policję, gdy doszło do przestępstwa (groźby, szantażu, nękania). Wsparcie da też Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111.
W skrócie
- Sztuczny materiał może realnie krzywdzić.
- Nie publikuję cudzych danych dla „zemsty”.
- Przy deepfake zabezpieczam dowód i ograniczam zasięg.
- Przy szantażu przerywam kontakt, nie płacę i mówię dorosłemu.
- Zgłaszam: na platformie („Zgłoś”), w NASK (Dyżurnet.pl, CERT Polska), a przy przestępstwie – na policji.
Zadanie dla zespołu
Przeanalizujcie fikcyjny profil i zaznaczcie informacje, które razem pozwalają ustalić rutynę użytkownika.
Ułóżcie procedurę reakcji na deepfake w 6 krokach.
Fact-check
Czy deepfake jest „bezpieczny prawnie”, bo nie pokazuje prawdziwego zdarzenia?
Czy podanie czyjegoś adresu w ramach internetowej zemsty jest dobrym sposobem obrony?
Czy osoba, której ktoś grozi publikacją intymnego zdjęcia, powinna zapłacić, żeby sprawa się skończyła?
Czy po zgłoszeniu posta do Meta albo TikToka nie warto już mówić dorosłym ani policji?
Notatka dla prowadzącego
To dobry punkt do połączenia edukacji prawnej z edukacją medialną i higieną cyfrową. Temat intymnych zdjęć prowadź bez pytania o osobiste doświadczenia i bez pokazywania przykładów. Zapewnij dyskretną ścieżkę zgłoszenia zgodną ze szkolnymi standardami ochrony małoletnich. Pokaż uczniom ścieżki zgłoszeń: przycisk „Zgłoś” w serwisach (obowiązki platform wynikają z DSA), Dyżurnet.pl i CERT Polska (NASK), UODO, policja, telefon 116 111. Przy intymnych zdjęciach osób małoletnich można wskazać narzędzie Take It Down (takeitdown.ncmec.org).
Prawo autorskie, plagiat i AI w szkole
Umiejętność: Rozróżniam inspirację, cytat, licencję i plagiat.
„Jest w Google” nie oznacza „mogę użyć dowolnie”. Teksty, zdjęcia, muzyka i grafiki mogą być chronione prawem autorskim. Szkolne zadanie wymaga dodatkowo uczciwego wskazania, co jest pracą ucznia, co źródłem, a co pomocą narzędzia AI.
Co to jest prawo autorskie?
Prawo autorskie chroni utwory, czyli twórcze efekty pracy człowieka o indywidualnym charakterze: tekst, wypracowanie, zdjęcie, rysunek, piosenkę, film, grę, program komputerowy, prezentację. Ochrona powstaje automatycznie z chwilą stworzenia utworu – nie trzeba go nigdzie rejestrować ani oznaczać znakiem ©.
Autor ma prawa osobiste: do tego, by był uznawany za twórcę i podpisany, oraz by nikt nie zniekształcał jego dzieła. Tych praw nie można sprzedać ani się ich zrzec. Ma też prawa majątkowe: decyduje, kto i jak może korzystać z utworu, i może na tym zarabiać. Prawa majątkowe trwają zwykle przez całe życie autora i 70 lat po jego śmierci.
Prawo pozwala bez pytania o zgodę na tzw. dozwolony użytek, m.in.: korzystanie z legalnie rozpowszechnionego utworu na własny użytek (z wyjątkiem programów komputerowych), cytat z podaniem autora i źródła oraz korzystanie z utworów w celach edukacyjnych w szkole.
Przykłady naruszeń
Oddanie cudzego wypracowania, referatu lub prezentacji jako własnej (plagiat). Wrzucenie do sieci cudzego zdjęcia lub rysunku bez zgody autora i bez podpisu. Udostępnianie innym filmów, seriali, muzyki lub gier z nielegalnych źródeł (np. przez sieci wymiany plików). Sprzedawanie kopii cudzych utworów. Przerobienie cudzego utworu i opublikowanie go jako własnego. Instalowanie pirackich programów komputerowych.
Naruszenie może oznaczać obowiązek usunięcia treści, przeprosin i zapłaty odszkodowania, a w poważniejszych przypadkach – odpowiedzialność karną. W szkole plagiat jest też naruszeniem zasad uczciwości i statutu.
Cytat i źródło
Cytowanie cudzego utworu jest możliwe w określonych warunkach, m.in. gdy fragment służy uzasadnionemu celowi, a autor i źródło są oznaczone. Nie ma jednej „magicznej liczby procentów”, która zawsze pozwala kopiować.
Licencje, w tym Creative Commons, określają warunki korzystania z utworu. Trzeba sprawdzić konkretne oznaczenie. W domenie publicznej znajdują się utwory, do których wygasły majątkowe prawa autorskie, ale nadal warto wskazywać autorstwo.
AI i autorstwo
Narzędzie AI może pomóc w planowaniu, redakcji czy generowaniu pomysłów, ale zasady szkoły lub nauczyciela mogą wymagać ujawnienia takiej pomocy. Oddanie wygenerowanego tekstu jako własnej samodzielnej pracy może być problemem etycznym i regulaminowym, nawet jeśli nie da się go sprowadzić do jednego przepisu o „kradzieży tekstu”.
W skrócie
- Utwór jest chroniony od chwili powstania – bez rejestracji i znaczka ©.
- Dozwolony użytek to nie „wszystko wolno”: podaję autora i źródło.
- Internet nie jest magazynem „bez właściciela”.
- Podaję autora i źródło, gdy korzystam z cudzego utworu.
- Sprawdzam zasady użycia AI w danym zadaniu.
Zadanie dla zespołu
Wybierzcie pięć przykładów z życia ucznia (pobranie piosenki, cytat w referacie, cudze zdjęcie w prezentacji, mem, piracka gra) i oceńcie: dozwolony użytek czy naruszenie?
Dostajecie trzy sposoby wykorzystania obrazu: bez źródła, z podpisem „Google”, z poprawnym opisem autora i licencji. Wskażcie różnice.
Napiszcie uczciwą notkę: „W pracy wykorzystano AI do…”.
Fact-check
Czy zdjęcie zrobione przez kolegę telefonem może być chronione prawem autorskim?
Czy udostępnianie innym pirackiego filmu przez sieć wymiany plików jest dozwolonym użytkiem prywatnym?
Czy podanie „źródło: internet” wystarcza?
Czy istnieje zawsze bezpieczna zasada „można skopiować 10%”?
Notatka dla prowadzącego
Podstawy: ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – art. 1 (utwór), art. 16–17 (prawa osobiste i majątkowe), art. 23 (dozwolony użytek prywatny), art. 27 (użytek edukacyjny), art. 29 (prawo cytatu), art. 36 (czas trwania praw majątkowych), art. 78–79 (roszczenia cywilne), art. 115–116 (przepisy karne). W ćwiczeniach opieraj się też na szkolnych zasadach samodzielności i wytycznych placówki dotyczących AI.
Konsument w sieci: zwroty, subskrypcje, influencerzy
Umiejętność: Potrafię sprawdzić warunki zakupu i rozpoznać manipulację.
Nastolatkowie często kupują w sieci, nawet jeśli płatność technicznie wykonuje rodzic. Znajomość praw konsumenta pomaga uniknąć subskrypcji, ukrytych kosztów i presji marketingowej.
14 dni – z wyjątkami
Przy wielu umowach zawieranych na odległość konsument ma prawo odstąpić od umowy w terminie 14 dni. Termin liczy się inaczej dla towarów i usług, a przepisy przewidują wyjątki. To prawo nie powinno być traktowane jako „darmowe wypożyczanie” rzeczy.
Subskrypcja powinna być analizowana przez trzy pytania: kiedy zaczyna się płatność, jak często jest pobierana i jak zrezygnować. Jeśli odpowiedź jest trudna do znalezienia, to już sygnał ostrzegawczy.
Reklama influencera
Reklama nie przestaje być reklamą dlatego, że wygląda jak zwykła rekomendacja. Świadomy odbiorca sprawdza, czy materiał ma charakter promocyjny i czy twórca może mieć interes w polecaniu produktu.
Kto stoi na straży praw konsumenta?
Miejski lub powiatowy rzecznik konsumentów – bezpłatnie doradza, pomaga napisać reklamację i może wystąpić do przedsiębiorcy w twojej sprawie. To pierwszy adres przy indywidualnym problemie. Prezes UOKiK (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) – chroni zbiorowe interesy konsumentów: prowadzi postępowania wobec firm, nakłada kary, publikuje ostrzeżenia, np. o nieuczciwych reklamach i subskrypcjach.
Inspekcja Handlowa – kontroluje sklepy i produkty, prowadzi mediacje i stałe polubowne sądy konsumenckie. Europejskie Centrum Konsumenckie – pomaga, gdy kupiłeś coś u sprzedawcy z innego kraju UE. Pomocą służą też organizacje konsumenckie, np. Federacja Konsumentów, a w sprawach usług finansowych – Rzecznik Finansowy. Osoba niepełnoletnia działa z rodzicem lub opiekunem.
W skrócie
- Sprawdzam realną cenę i warunki.
- Prawo odstąpienia ma wyjątki.
- Reklama może wyglądać jak zwykły post.
- Przy problemie z zakupem pomaga rzecznik konsumentów; nieuczciwe praktyki firm sprawdza UOKiK.
Zadanie dla zespołu
Przeanalizujcie regulamin przykładowej subskrypcji: cena, okres, rezygnacja, automatyczne odnowienie.
Zaprojektujcie checklistę zakupu online w 7 punktach.
Fact-check
Czy każdy zakup online można zwrócić w 14 dni bez wyjątku?
Czy post influencera może być reklamą?
Czy z problemem z reklamacją można bezpłatnie zwrócić się do miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów?
Notatka dla prowadzącego
UOKiK ma aktualne materiały o prawach konsumenta, w tym o odstąpieniu od umów zawieranych na odległość. Omów instytucje ochrony konsumentów: rzecznicy konsumentów (miejscy i powiatowi), Prezes UOKiK, Inspekcja Handlowa, Europejskie Centrum Konsumenckie, organizacje konsumenckie, Rzecznik Finansowy. Wskaż różnicę między pomocą w indywidualnej sprawie a ochroną zbiorowych interesów konsumentów.
Przemoc, groźby i bezpieczna reakcja
Umiejętność: Potrafię ocenić poziom zagrożenia i nie eskalować sytuacji.
W konflikcie najważniejsze bywa „kto ma rację”. W sytuacji zagrożenia ważniejsze jest „jak zapewnić bezpieczeństwo”. Groźba, uporczywe nękanie czy przemoc wymagają innej reakcji niż zwykła sprzeczka.
Nie odpowiadaj groźbą na groźbę
Odwet może eskalować sytuację i utrudnić późniejsze wyjaśnienie. Zachowaj wiadomości, zrzuty ekranu i dane konta. Powiedz rodzicowi, wychowawcy lub innej zaufanej osobie. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, potrzebna jest natychmiastowa pomoc i numer 112.
W szkole powinny działać procedury reagowania na przemoc. Uczeń nie powinien być zmuszany do bezpośredniej konfrontacji ze sprawcą, jeśli czuje się zagrożony.
Szkolne standardy ochrony małoletnich
Od 2024 r. każda szkoła musi mieć standardy ochrony małoletnich – dokument, który opisuje, jak rozpoznawać krzywdzenie, komu je zgłaszać i jak szkoła reaguje. Zapytaj wychowawcę, gdzie je znaleźć; często są na stronie szkoły.
Mediacja w szkole
Mediacja to rozmowa stron konfliktu z udziałem bezstronnego mediatora, który pomaga im samodzielnie wypracować porozumienie. W szkole mediatorem może być pedagog, psycholog, przeszkolony nauczyciel albo przeszkoleni uczniowie – mediatorzy rówieśniczy. Mediator nie ocenia, kto ma rację, i nie narzuca rozwiązania.
Zasady mediacji: dobrowolność (nikt nie może zmusić cię do udziału), bezstronność mediatora, poufność (to, co powiesz, zostaje między uczestnikami) i akceptowalność (porozumienie musi odpowiadać obu stronom). Efektem może być np. przeprosiny, naprawienie szkody i ustalenie zasad na przyszłość.
Mediacja dobrze sprawdza się przy konfliktach, kłótniach i sporach równorzędnych stron. Nie jest właściwa, gdy jedna strona ma przewagę i krzywdzi drugą – przy przemocy, groźbach czy nękaniu najpierw trzeba zapewnić bezpieczeństwo osobie pokrzywdzonej, a sprawą zajmują się dorośli zgodnie ze szkolnymi procedurami.
W skrócie
- Bezpieczeństwo przed debatą.
- Zachowuję dowód.
- Nie odpowiadam przemocą na przemoc.
- Mediacja jest dobrowolna i poufna – pomaga przy konflikcie, ale nie zastępuje ochrony przed przemocą.
Zadanie dla zespołu
Ułóżcie matrycę: zwykły spór – nękanie – groźba – bezpośrednie zagrożenie. Do każdego poziomu dopiszcie możliwą reakcję.
Przećwiczcie krótkie, rzeczowe zgłoszenie groźby dorosłemu.
Przygotujcie scenkę mediacji rówieśniczej w konflikcie o zniszczony projekt grupowy: role mediatora i dwóch stron, zasady rozmowy, spisane porozumienie.
Fact-check
Czy przy bezpośrednim zagrożeniu trzeba najpierw przejść całą szkolną „drabinę” zgłoszeń?
Czy kasowanie gróźb przed pokazaniem ich dorosłemu jest najlepszym rozwiązaniem?
Czy mediator rówieśniczy rozstrzyga, kto ma rację, i wyznacza karę?
Notatka dla prowadzącego
Zajęcia nie powinny zachęcać uczniów do publicznego opowiadania własnych traumatycznych doświadczeń. Zapewnij dyskretną ścieżkę zgłoszenia. Omów mediację szkolną i rówieśniczą: zasady dobrowolności, bezstronności, poufności i akceptowalności; etapy (rozmowy wstępne, wspólne spotkanie, porozumienie). Podkreśl, że przy przemocy rówieśniczej mediacja nie powinna zastępować interwencji i ochrony osoby krzywdzonej.
Dyskryminacja, równe traktowanie i dostępność
Umiejętność: Odróżniam nierówność od uzasadnionego dostosowania.
Równość nie oznacza, że każdej osobie daje się dokładnie to samo. Prawo może wymagać dostosowań, aby osoba z innymi potrzebami mogła realnie uczestniczyć w nauce i życiu społecznym.
Równe traktowanie
Dyskryminacja polega na niedozwolonym gorszym traktowaniu związanym z określoną cechą lub sytuacją. Nie każda różnica w traktowaniu jest dyskryminacją. Czasem różnicowanie ma obiektywne i zgodne z prawem uzasadnienie, np. dostosowanie dla ucznia z określonymi potrzebami edukacyjnymi.
W sporze o nierówne traktowanie warto ustalić: kto został potraktowany inaczej, z jakiego powodu, w porównaniu z kim, jaki był skutek i czy istniało obiektywne uzasadnienie.
W skrócie
- Równość to nie zawsze identyczność.
- Dostosowanie może wyrównywać szanse.
- Do oceny dyskryminacji potrzebny jest kontekst.
Zadanie dla zespołu
Przeanalizujcie cztery przykłady różnego traktowania i ustalcie, jakie informacje są potrzebne, by ocenić ich zasadność.
Zaprojektujcie jedną zmianę zwiększającą dostępność waszej klasy lub szkoły.
Fact-check
Czy każde różne traktowanie jest dyskryminacją?
Czy dostosowanie warunków może służyć równości?
Notatka dla prowadzącego
Unikaj prowadzenia uczniów do deklarowania własnych cech wrażliwych. Pracuj na neutralnych scenariuszach.
Czy policja może…? Mity o kontakcie z instytucjami
Umiejętność: Wiem, że w kontakcie z organami warto zachować spokój, podawać prawdziwe dane i korzystać z pomocy dorosłych.
Filmy w internecie często przedstawiają kontakt z policją jako pojedynek na „magiczne zdania”. W rzeczywistości uprawnienia i obowiązki zależą od konkretnej procedury, wieku i sytuacji.
Masz prawo do obecności rodzica lub opiekuna
W każdym poważnym kontakcie z instytucją – w rozmowie wyjaśniającej z dyrekcją, na policji, w sądzie – masz prawo, a nawet powinieneś domagać się obecności swojego rodzica lub opiekuna prawnego. Chodzi właśnie o rodzica lub opiekuna prawnego, a nie o „jakiegokolwiek dorosłego” wskazanego przez kogoś innego.
Gdy policja przesłuchuje cię jako nieletniego (np. w sprawie podejrzenia czynu karalnego), możesz żądać przesłuchania w obecności rodzica, opiekuna albo obrońcy. Inną osobę, np. krewnego czy przedstawiciela szkoły, wskazuje się dopiero wtedy, gdy ich obecność jest niemożliwa. Masz prawo do obrońcy – adwokata lub radcy prawnego ustanowionego przez rodziców albo wyznaczonego z urzędu – i do przesłuchania z jego udziałem. Możesz też odmówić wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania.
Nie podpisuj protokołu ani oświadczenia, którego nie rozumiesz. Poproś o wyjaśnienie i przeczytaj dokument razem z rodzicem lub obrońcą.
Wezwanie: co musi się w nim znaleźć?
Wezwanie to pismo od organu (np. policji, prokuratury, sądu). Musi wskazywać: kto wzywa, kogo, w jakiej sprawie i w jakim charakterze (np. świadek), czas i miejsce stawiennictwa, czy stawiennictwo jest obowiązkowe i jakie są skutki niestawiennictwa. Powinno zawierać podstawę prawną i pouczenie o prawach i obowiązkach.
Osobę małoletnią wzywa się wraz z jej rodzicem lub opiekunem prawnym. Wezwanie zawsze czytaj z nimi. Jeśli nie możesz przyjść w wyznaczonym terminie, trzeba to zgłosić i usprawiedliwić – nie wolno go ignorować.
Reprezentant dziecka w sądzie
Czasem rodzice nie mogą reprezentować dziecka w sprawie sądowej, bo ich interesy są sprzeczne z interesem dziecka – np. spór dotyczy samych rodziców albo rodzic jest podejrzewany o krzywdzenie dziecka. Wtedy sąd ustanawia dla dziecka reprezentanta (kuratora). Zwykle jest to adwokat lub radca prawny, który zna sprawy dzieci. Jego zadaniem jest dbać wyłącznie o interes dziecka.
Dziecko ma też prawo do wysłuchania w sprawach, które go dotyczą, odpowiednio do wieku i dojrzałości. Inaczej wygląda rola świadka: najmłodszych świadków w sprawach o przemoc przesłuchuje się zwykle raz, w przyjaznym pokoju, z udziałem psychologa.
Nie zgaduj procedury
Jeśli nastolatek ma kontakt z policją, sądem lub inną instytucją, powinien powiedzieć rodzicowi lub opiekunowi i ustalić, w jakim charakterze jest wzywany. Nie należy podpisywać dokumentu, którego treści się nie rozumie – trzeba poprosić o wyjaśnienie i, gdy to potrzebne, skorzystać z pomocy prawnej.
Nie istnieje jedna uniwersalna instrukcja dla każdej sytuacji. Inaczej wygląda rozmowa świadka, inaczej czynności wobec nieletniego w określonym postępowaniu. Dlatego najważniejsza umiejętność to rozpoznanie dokumentu i skorzystanie z właściwej pomocy.
W skrócie
- W kontakcie z dyrekcją, policją czy sądem domagam się obecności rodzica lub opiekuna prawnego.
- Na przesłuchaniu jako nieletni mam prawo do obrońcy i mogę odmówić wyjaśnień.
- Wezwanie musi wskazywać podstawę prawną i zawierać pouczenie.
- Gdy interesy rodziców i dziecka są sprzeczne, sąd ustanawia reprezentanta dziecka.
Zadanie dla zespołu
Dostajecie fikcyjne wezwanie. Zaznaczcie: kto wzywa, kogo, kiedy, gdzie, w jakiej sprawie, co trzeba zrobić.
Stwórzcie listę pytań, które można zadać dorosłemu lub prawnikowi przed wizytą w instytucji.
Fact-check
Czy każde wezwanie oznacza, że ktoś jest oskarżony?
Czy na przesłuchaniu na policji wystarczy obecność „jakiegokolwiek dorosłego”, np. przypadkowego pracownika?
Czy w sprawie sądowej dziecko może mieć własnego reprezentanta, gdy interesy rodziców są sprzeczne z jego interesem?
Czy warto poprosić o wyjaśnienie niezrozumiałego dokumentu?
Notatka dla prowadzącego
Podstawy: ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (prawa nieletniego w postępowaniu: obrona, obrońca, przesłuchanie w obecności rodzica, opiekuna lub obrońcy, prawo do odmowy wyjaśnień – zob. pouczenie nieletniego publikowane przez Policję), Kodeks postępowania karnego (art. 129 – treść wezwania, art. 177 – obowiązek stawiennictwa świadka, art. 183 – prawo uchylenia się od odpowiedzi, art. 185a – przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego), Kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 98–99³ – reprezentacja dziecka, reprezentant dziecka). Podkreśl, że uczeń ma domagać się obecności rodzica lub opiekuna prawnego, a nie dowolnej osoby dorosłej.
Jak skutecznie dochodzić swoich praw
Umiejętność: Potrafię napisać rzeczowe zgłoszenie, reklamację lub skargę.
Skuteczne dochodzenie praw rzadko zaczyna się od krzyku. Zwykle zaczyna się od uporządkowania faktów, zebrania dokumentów i skierowania sprawy do właściwej osoby lub instytucji.
Model FAKT–ZASADA–ŻĄDANIE
- FAKT
- opisz konkretnie zdarzenie, datę, miejsce, osoby i dokumenty.
- ZASADA
- wskaż regulamin, statut, przepis lub prawo, jeśli je znasz.
- ŻĄDANIE
- napisz, czego oczekujesz – odpowiedzi, wyjaśnienia, naprawienia szkody, usunięcia treści, ponownego rozpatrzenia sprawy.
Dodaj załączniki: zrzuty ekranu, potwierdzenie zakupu, wiadomości, decyzje. Zachowaj kopię zgłoszenia i informację o dacie wysłania.
W skrócie
- Rzeczowość zwiększa skuteczność.
- Zachowuję kopie i dowody.
- Kieruję sprawę do właściwej osoby lub instytucji.
Zadanie dla zespołu
Napiszcie reklamację wadliwego produktu w modelu FAKT–ZASADA–ŻĄDANIE.
Przeredagujcie emocjonalną skargę na rzeczowe pismo.
Fact-check
Czy w skardze trzeba obrazić drugą stronę, żeby pokazać powagę sytuacji?
Czy warto zachować potwierdzenie wysłania pisma?
Notatka dla prowadzącego
To praktyczny finał części. Można przeprowadzić symulację „punktu porad”: uczniowie losują sprawę i dobierają właściwą ścieżkę działania.
Laboratorium spraw prawnych
Umiejętność: Stosuję poznane zasady do złożonych przypadków.
Prawo rzadko przychodzi w postaci pytania ABC. Jedna sytuacja może jednocześnie dotyczyć prywatności, szkoły, konsumenta i odpowiedzialności za krzywdę. W laboratorium chodzi o zadawanie właściwych pytań, a nie o błyskawiczne wydawanie wyroku.
Metoda sześciu kroków
- Oddziel fakty od opinii.
- Ustal osoby i ich role.
- Zidentyfikuj możliwe prawa i obowiązki.
- Zbierz dowody.
- Wybierz właściwą procedurę i instytucję.
- Zastanów się nad celem: przerwanie naruszenia, naprawienie szkody, wyjaśnienie, ochrona na przyszłość.
Dobre rozwiązanie prawne nie zawsze jest „najostrzejsze”. Powinno być adekwatne do problemu, możliwe do wykonania i nastawione na ochronę praw.
W skrócie
- Jedna sprawa może dotyczyć kilku gałęzi prawa.
- Nie wydaję wyroku bez danych.
- Celem jest rozwiązanie i ochrona, nie tylko „ukaranie”.
Zadanie dla zespołu
Podzielcie klasę na zespoły i rozwiążcie trzy kazusy: krzywdzący deepfake, spór o subskrypcję, niejasna kara szkolna. Każdy zespół ma przedstawić: fakty, brakujące dane, możliwe dowody, ścieżkę działania.
Na koniec stwórzcie klasową „kartę prawnej pierwszej pomocy” dla nastolatka.
Fact-check
Czy na podstawie krótkiego posta w social media zawsze da się pewnie ocenić sprawę?
Czy najostrzejsza możliwa reakcja jest zawsze najlepsza?
Notatka dla prowadzącego
Zakończ cykl oceną umiejętności, nie pamięci: czy uczeń rozpoznaje problem, potrafi zabezpieczyć dowody i wskazać bezpieczną ścieżkę pomocy.
Na koniec
Karta: moja prawna pierwsza pomoc
- Czy jestem teraz bezpieczny / bezpieczna?
- Co dokładnie się wydarzyło? Zapisuję datę, miejsce i osoby.
- Jakie mam dowody: wiadomości, zdjęcia, potwierdzenia, dokumenty, świadków?
- Komu dorosłemu mogę o tym powiedzieć?
- Czy sprawa wymaga natychmiastowej pomocy, czy można ją spokojnie wyjaśnić?
- Czego oczekuję: zatrzymania zachowania, wyjaśnienia, przeprosin, naprawienia szkody, zwrotu pieniędzy, zmiany decyzji?
- Czy zachowałem / zachowałam kopię zgłoszenia i odpowiedzi?
Nie musisz znać numeru artykułu, żeby chronić swoje prawa. Zacznij od spokojnego opisania faktów i poproś o pomoc właściwą osobę.
Mini-słownik
- prawo
- zbiór obowiązujących reguł ustanawianych lub uznawanych przez państwo
- obowiązek
- to, co zgodnie z prawem lub zasadą trzeba zrobić albo czego trzeba zaniechać
- uprawnienie
- możliwość określonego działania lub żądania ochrony
- małoletni
- osoba, która co do zasady nie ukończyła 18 lat
- nieletni
- pojęcie używane w przepisach dotyczących postępowania wobec osób młodych; jego znaczenie zależy od rodzaju sprawy
- dane osobowe
- informacje, które pozwalają zidentyfikować osobę bezpośrednio lub pośrednio
- konsument
- osoba fizyczna dokonująca z przedsiębiorcą czynności niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością zawodową lub gospodarczą
- dowód
- informacja lub przedmiot, który pomaga ustalić, co się wydarzyło
Dla prowadzącego
Część dla klas VII–VIII wprowadza ucznia w realne problemy prawne nastolatków: prawa uczniowskie, umowy i subskrypcje po ukończeniu 13 lat, odpowiedzialność nieletnich, wizerunek i dobra osobiste, hejt, deepfake’i, prawa autorskie, AI, prawa konsumenta oraz skuteczne składanie skarg i zabezpieczanie dowodów.
Prawo w tej części nie jest listą artykułów do zapamiętania. Jest narzędziem, które pomaga rozumieć granice, bezpieczeństwo, odpowiedzialność i sposoby szukania pomocy. Język został dostosowany do wieku uczniów: pojawia się terminologia prawnicza, analiza przypadków, argumentacja i praca na procedurach.
Pomysł dydaktyczny. Każdy rozdział może stanowić samodzielną lekcję wychowawczą (około 45 minut). Ta część zawiera 13 głównych tematów, scenki sytuacyjne, pytania do dyskusji, ćwiczenia i krótkie quizy. Nauczyciel może realizować całość lub wybierać moduły odpowiadające aktualnym potrzebom klasy.
Ważne. Materiał ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Przepisy mogą się zmieniać, dlatego przed kolejnym wydaniem warto sprawdzić aktualny stan prawny w ELI/ISAP oraz na stronach właściwych instytucji.
Autorzy: Jarosław Kinal, Michał Skóra, Magdalena Kruczek. Wydawca: Rzeszowskie Towarzystwo Naukowe, ul. Porąbki 94/23, 35-317 Rzeszów. ISBN 978-83-983600-7-4 (całość serii). Wydanie I, Rzeszów 2026.
Podstawy prawne i źródła
W tej części celowo ograniczono liczbę numerów artykułów. Celem jest rozumienie zasad, nie pamięciowe uczenie się przepisów.
- Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20 listopada 1989 r.; oficjalny tekst dostępny w BIP Rzecznika Praw Dziecka.
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. – m.in. art. 122 (weto ustawodawcze) oraz prawa i wolności człowieka.
- Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w aktualnym brzmieniu (tekst jednolity w ELI/ISAP).
- Ustawa z 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe (ustawowy katalog praw i obowiązków ucznia, rzecznicy praw uczniowskich) – zawetowana przez Prezydenta RP 2 lipca 2026 r.; weto nie zostało odrzucone, ustawa nie weszła w życie.
- Ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, w aktualnym brzmieniu (tekst jednolity w ELI/ISAP).
- Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o zdolności do czynności prawnych małoletnich.
- Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 10 dotyczący wieku odpowiedzialności karnej i wyjątków.
- Urząd Ochrony Danych Osobowych – materiały edukacyjne dla dzieci i młodzieży dotyczące danych osobowych, haseł i bezpiecznego internetu.
- Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Prawa Konsumenta oraz materiały edukacyjne dla dzieci i młodzieży.
- Ministerstwo Edukacji Narodowej – materiały o cyberprzemocy i przeciwdziałaniu przemocy rówieśniczej.
- Statut konkretnej szkoły i obowiązujące w niej regulaminy – jako źródła szczegółowych procedur wewnątrzszkolnych.
- Ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw – obowiązek wprowadzenia w szkołach standardów ochrony małoletnich.
Stan prawny i redakcyjny: 25 września 2026 r. Uwzględniono weto Prezydenta z 2 lipca 2026 r. do nowelizacji Prawa oświatowego: ustawowy katalog praw ucznia i rzecznicy praw uczniowskich nie weszli w życie. Przed zajęciami sprawdź aktualny stan prawny w ELI/ISAP. Wezwanie, reklamacja i przykłady w ćwiczeniach są fikcyjne.